'Als muizen in een kooi': Europa's gevangenisoverbevolkingscrisis
België, een van Europas rijkste landen, kampt met een verdiepende gevangenisoverbevolkingscrisis. Half mei waren de 39 gevangenissen bevolkt met 13.733 gevangenen – ruim boven de capaciteit van 11.064.
Brussel, België – Bilal kent het leven achter tralies.
De afgelopen tien jaar heeft de 34-jarige man straffen uitgezeten in vijf gevangenissen in België. Hij herinnert zich vooral de omstandigheden in Mons, een negentiende-eeuwse gevangenis nabij de Franse grens, waar cellen van negen vierkante meter drie tot vier gedetineerden huisvestten. Hij herinnert zich uitbraken van schurft, bedwantsen en monkeypox en bewakers die ernstig uitgeput waren.
"Gedurende mijn tien jaar in gevangenis is alles alleen maar slechter geworden," zei Bilal tegen Al Jazeera onder voorwaarde dat wij alleen zijn voornaam gebruiken. "Ze hebben wat van onze tijd buiten de cellen afgenomen, verschillende activiteiten."
België, een van Europas rijkste landen, worstelt met een verdiepende gevangenisoverbevolkingscrisis.
Half mei telden de 39 gevangenissen 13.733 gedetineerden – aanzienlijk hoger dan de capaciteit van 11.064, aldus gegevens van de directie-generaal van de gevangenissen.
"De combinatie van steeds groeiende overbevolking en personeelstekorten maakt de situatie erg, erg, erg moeilijk," waarschuwde Pieter Houbey, vicevoorzitter van de Centrale Raad voor Penitentiair Toezicht (CCSP), een onafhankelijk waarnemingscollege.
"Het is bijna onmogelijk geworden een detentiesysteem in stand te houden ... gericht op herintegratie van mensen," zei hij.
Half mei sliepen 754 gedetineerden op matrassen op de grond, tegen 672 in december.
In heel Europa zijn gevangenispopulaties sinds de COVID-19-pandemie dramatisch toegenomen, waarbij overbevolking een derde van de gevangenisadministraties treft.
De bezettingsgraad is het hoogst in Cyprus, gevolgd door Slovenië, Frankrijk, Kroatië, Italië, Roemenië, Oostenrijk en België.
Als gevolg hiervan staan regeringen onder druk, waarbij deskundigen en werknemers veel voorgestelde maatregelen – van het bouwen van meer detentiefaciliteiten tot het overbrengen van gevangenen naar het buitenland – als ineffectief kritiseren.
"Om aanvaardbare omstandigheden te waarborgen, moeten we eerst hun rechten respecteren – dat wil zeggen, hen niet meer als muizen in een kooi behandelen," zei Yasin Sarikaya, vicevoorzitter van de gevangenissen in Brussel.
Gevangenen, vooral die in voorarrest zitten, worden vaak 22 tot 23 uur per dag in hun cellen opgesloten, wat het gebrek aan privacy verergert, evenals mogelijk bestaande gezondheids- en verslavingsproblemen. Medische ondersteuning kan maanden duren.
Loïc*, die zijn derde van zeven jaren uitvaardigt in de gevangenis Saint-Gilles in Brussel – die naar plan in 2028 zal sluiten – zei dat werk of andere activiteiten nauwelijks worden aangeboden in de inrichting. De meeste gedetineerden hebben geen verblijfsvergunning, zei hij.
"Het wordt moeilijk om terug te keren naar de arbeidsmarkt," zei de 23-jarige tegen Al Jazeera, neerbuigend.
Bilal, veroordeeld voor twee bankroofovervallen en poging tot moord, zei dat hij tijdens zijn gevangenschap zelfmoordgedachten ervoer.
In recente jaren hebben video's die online circuleren drones laten zien die goederen de gevangenissen in smokkelen. In 2024 ging een video viraal waarin een gevangene door vijf medegedetineerden in zijn cel werd gemarteld terwijl de bewakers, tijdens een staking van 48 uur, het dagenlang niet in de gaten hadden.
Die omstandigheden versterken bestaande personeelstekorten.
In Haren, het grootste gevangeniscomplex van het land, "zijn sommige bewakers gewond en kunnen niet naar hun werk komen," zei Sarikaya, die in het complex werkt.
Volgens de directie-generaal van de gevangenissen zijn kritieke incidenten in gevangenissen verdubbeld binnen een jaar.
Met algemene misdaadcijfers die in voorbije jaren hebben schommeld, verbinden deskundigen de situatie met Belgisch detentiebeleid en pogingen om druggerelateerde misdaad in te dammen. Hoewel het land decennialang met overbevolking heeft worsteld, is de meest recente toename vooral te wijten aan een besluit in 2023 om alle straffen van tot drie jaar af te dwingen – voorheen vooral onder elektronisch toezicht uitgevoerd.
België houdt mensen ook steeds langer vast. Momenteel duurt de gemiddelde detentie 9,9 maanden – een stijging van 39,4 procent over vijf jaar.
