‘Burgerwetenschap’ onthult échte uitstoot Tata Steel

Zware metalen in je achtertuin en 25 procent meer kans op longkanker. Het zou maar door je buurman komen. Toch bleef landelijke verontwaardiging over de vervuiling door Tata Steel in Wijk aan Zee lang uit. Tót het plaatselijke burgerinitiatief Frisse Wind begon met 'burgerwetenschap'. 'Door ons camerabewijs stond Tata met hun broek op hun enkels.'

In het voorjaar van 2020 loopt een groep bezorgde ouders met witte papiertjes met magneten eronder door Wijk aan Zee, een badplaats in de provincie Noord-Holland met zo'n 2200 inwoners en een hechte dorpsgemeenschap. Het is een geliefde surfspot, met hotels, restaurants en terrasjes. Boven de idyllische witte huisjes met gekleurde luifels torenen de schoorstenen van Tata Steel uit.

Het kolossale terrein van de staalfabriek is meer dan tien keer zo groot als het dorp. De ouders die met magneten door het dorp lopen, willen weten of het zwarte stof dat ze overal zien liggen daar vandaan komt. Eén van de dorpelingen had een put in de tuin vol met 'zwarte prut'. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) adviseerde om een magneet in te pakken in een wit papiertje en het tegen het stof te houden. Blijft er zwart stof aan hangen, dan is het zeer waarschijnlijk ijzer van de staalfabriek.

Voor Sanne Walvisch (47) is het een dag waar ze niet graag aan terugdenkt. Aan haar keukentafel, op slechts 500 meter van Tata Steel, vertelt ze dat ze met een vriendin de speeltuin testte waar hun kinderen veel speelden. "Er bleven grote brokken ijzer aan de magneet hangen. Door het RIVM wisten we dat daar giftige stoffen aan plakken. We hebben zitten huilen in het zand."

Er ligt altijd wel stof in Wijk aan Zee, vertelt Walvisch, medeoprichter van Frisse Wind, een burgerbeweging tegen Tata Steel. Maar tot de 'grafietregens' in 2018 en 2019 had ze er nooit aan gedacht dat het stof gevaarlijk kon zijn. In die periode waaien er regelmatig zwarte stofwolken vol zware metalen van het Tata Steel-terrein naar Wijk aan Zee. "Mijn dochter noemde het eenhoornsneeuw, omdat de hele straat een soort glitterlaagje had", vervolgt Walvisch. Maar na onderzoek van het RIVM in 2019 blijkt dat mensen er hoestklachten en benauwdheid door kunnen krijgen. Op lange termijn kan het metaal de ontwikkeling van hersenen van jonge kinderen beïnvloeden. Bovendien kunnen de stofwolken meerdere PAK's bevatten: kankerverwekkende stoffen die ook in sigarettenrook zitten.

Een jaar later concludeert de GGD dat er in de directe omgeving van Tata Steel 25 procent meer longkanker voorkomt dan op andere plekken in Nederland. Ook weten we inmiddels door berekeningen van het RIVM dat mensen in Wijk aan Zee gemiddeld twee en een halve maand korter leven door het fijnstof en de stikstofdioxide afkomstig van het Tata Steel-terrein.

'Als de kinderen zwarte voeten hadden, dachten we: van buitenspelen word je vies'

Tot de grafietregens had Walvisch een onbezorgd leven in Wijk aan Zee. Haar man is surfer en zo werden ze verliefd op het dorp. Toen ze de kans kregen er naartoe te verhuizen, grepen ze die met beide handen aan. "Als de kinderen met zwarte voeten terugkwamen, dachten we gewoon: van buitenspelen word je vies."

Het staalbedrijf ontstond in 1918 als de Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabriek. Na meerdere fusies kwam het in 2007 in handen van het Indiase Tata Steel. Op het fabrieksterrein tussen IJmuiden en Wijk aan Zee