Zuid-Afrika: migrantengeweld escaleert, deadline 30 juni voedt paniek

De stemming op de heuvel in Umlazi, een armere wijk van Durban, kon nauwelijks beter zijn. Een aantal honderd vrouwen en mannen hebben zich daar onder de brede bladerdaken van oude bomen verzameld. Velen dragen de traditionele kleding van de Zoeloes met vellen en veren, sommigen hebben zich in Zuid-Afrikaanse vlaggen gehuldigd. Ze wachten op de hoofdgast van deze protestmars: Ngizwe Mchunu. Hij is een van de leiders van de antimigratiebeweging March and March. De voormalige DJ weet hoe je massale opkomst mobiliseert – met pregnante slogans en een social-media-team op de achtergrond.

Slechts drie dagen eerder had een rechtbank in Johannesburg hem veroordeeld tot een geldboete en 20 uur onderricht over mensenrechten wegens haatzaaiende uitspraken, omdat hij tijdens een mars homoseksuelen had beledigd. Zijn opvattingen noch het vonnis hebben zijn reputatie geschaad, zoals blijkt uit het enthousiasme van de mensen op de heuvel in Durban toen Mchunu bij stralend zonneschijn in een donkere terreinwagen aankomt. Zelfs van afstand zijn zijn brede glimlach en de weelderige veertooi in zijn nek te zien.

Maandenlang warmt March and March de woede op migranten uit Afrika aan in Zuid-Afrika. Er waren altijd perioden waarin xenofobie in de 'regenbogennatie' zichtbaar werd, maar de parollen van deze nieuwe beweging vallen op bijzondere resonantie. Rapporten nemen toe dat aanhangers van deur tot deur gaan en buitenlandse bewoners opforderen hun spullen in te pakken. In Durban hangen aan huiswanden briefjes met uitspraken als 'Tijd om te gaan'.

Goed een jaar geleden dook de groep voor het eerst op. Met protestmars door het hele land trok zij aandacht naar zich toe en won steeds meer aanhangers. Tegelijk werden buitenlandse staatsburgers steeds meer op straat lastig gevallen en aangevallen. Bij gewelddadige overvallen zijn meerdere mensen om het leven gekomen. Bezorgd om hun staatsburgers organiseerden Nigeria, Ghana, Malawi en andere landen repatriëringsvluchten en bussen. Meer dan tienduizend hebben Durban zo al verlaten. In mei stelde March and March vervolgens een deadline: tot 30 juni moeten alle 'illegale migranten' weg zijn. Het is onduidelijk wat er dan gebeurt. Vrees voor onrust heerst. Enkele bedrijven willen hun kantoren op die dag sluiten.

In het centrum van Durban is geen ander onderwerp dan 30 juni. Op het terrein 'Durban Drive-In', een voormalige autodroom, wachten al dagen duizenden Malawiers op de bussen die hun regering heeft georganiseerd. Van afstand lijken de witte noodonderkomen op het dak van de niet ver weg gelegen stadion, dat voor het voetbaltoernooi van 2010 is gebouwd. Destijds presteerde Zuid-Afrika weliswaar niet op het speelveld, maar wel met zijn warme welkomstcultuur. Wanneer je dichterbij komt, ziet de 'Drive-In' eruit als een vluchtelingenkamp. Op het plein voor de tenten liggen losse schoenen tussen kledingstukken, kartonnen bordjes en luiers, zelfs een kopie van een verblijfsvergunning heeft iemand verloren of weggegooid. Een stel mannen porren met stokken door de voorwerpen om nog bruikbaars te vinden.

In het binnenste van de grote tent dringt nauwelijks zonlicht door. Pas wanneer het oog aan het donker gewend raakt, zijn slapende mensen op de grond zichtbaar temidden van koffers en kleding. Het is rustig, hoewel zich in het midden van de tent een nauwelijks overzienbare rij heeft gevormd. Honderde mannen zitten daar zwijgend dicht tegen elkaar. Nu en dan schuiven zij wat naar voren, maar slechts een paar centimeter. Allen lijken geduldig, maar zodra een bezoekers van grotere afstand een foto wil maken, breekt direct ongenoegen uit.

De atmosfeer is uiterst gespannen, zegt Apostel Mzenda. De mannen – de vrouwen zijn elders op het terrein ondergebracht – hebben na het dagenlange wachten genoeg. De jonge Malawier voelt de spanning aan.