Duitsland kiest voor Alleingang binnen de EU

Duitsland trekt steeds duidelijker zijn eigen plan op defensie, energie en economie: herbewapening, een verzwakt klimaatbeleid en een groeiend ongeduld met Brussel. Ook Frankrijk zoekt, via een andere route, meer nationale soevereiniteit, terwijl landen als Spanje en Portugal nog altijd op verdere Europese integratie inzetten. Wat betekent deze uiteenlopende koers voor de toekomst van de Europese Unie, en wie bepaalt straks de agenda?

Wat we momenteel zien gebeuren in de Bondsrepubliek wijst in de richting van een 'Alleingang'. Het is een beladen begrip, maar een ander woord zou geen recht doen aan een onmiskenbare nieuwe tendens in de Duitse politiek. Zowel op defensiegebied als op economisch en energiegebied laat die tendens zich niet anders uitleggen. De AfD zit nog niet in de regering — zij is in alle peilingen inmiddels wel de grootste partij van Duitsland — doch het programma van de partij werpt zijn schaduw al vooruit. Vooralsnog houdt bondskanselier Merz de boot af voor samenwerking met de door hem als rechts-extremistisch getypeerde partij. Maar in het regeringsbeleid van de CDU/CSU-SPD-coalitie vinden we al elementen van het AfD-partijprogramma.

Deze nationalistische tendens in Duitsland is niet uniek in Europa. Ook in Frankrijk, met de opkomst van het Rassemblement National (inmiddels de grootste partij van het land), is een duidelijke tendens richting nationale soevereiniteit waarneembaar. Voegen we daar de nog steeds op nationale soevereiniteit gestoelde Oost-Europese landen aan toe, dan blijven eigenlijk alleen Spanje en Portugal over als pleitbezorgers van verdere Europese integratie, waarbij nationale bevoegdheden worden afgestaan.

De overige lidstaten van de EU, met Italië voorop, nemen een tussenpositie in: zij willen meer nationale zeggenschap over migratie, belastingen en sociale zekerheid, maar wel Europese samenwerking op het gebied van defensie, energie en industrie. Na de presidentsverkiezingen volgend jaar in Frankrijk en de verkiezingen voor de Duitse Bundestag begin 2029 zal duidelijker worden of deze nationalistische tendens in de lidstaten van de Europese Unie doorzet.

De opzegging door Duitsland van de samenwerking met de Fransen voor een gezamenlijk Future Combat Air System (FCAS) is een niet mis te verstaan signaal dat Duitsland zijn defensie in eigen hand wil nemen. Het FCAS was een gezamenlijk initiatief van Frankrijk, Duitsland en later ook Spanje om een gevechtsvliegtuig van de zesde generatie te ontwikkelen, als opvolger van onder meer de Rafale en de Eurofighter. Duitsland wilde niet dat het Franse Dassault de leiding nam en haakte af. Over een alternatief voor een bemand gevechtsvliegtuig is nog geen beslissing genomen, maar Duitsland gaat wel al een onbemande, AI-gestuurde gevechtsdrone (UCAV) bouwen, de CA-1, met eigen Duitse firma's: Helsing (AI, drones, software), Hensoldt (radars en sensoren) en HIL GmbH (onderhoud van landmaterieel van de Bundeswehr, geen vliegtuigbouwer). Duitsland wil een eigen ecosysteem van onbemande én bemande gevechtsvliegtuigen.

Eerder al had Duitsland besloten zijn defensiebudget substantieel te verhogen. Daarvoor moest de zogeheten Schuldenbremse (schuldenrem) buiten werking worden gesteld via een grondwetswijziging. Dat is gebeurd: defensie-uitgaven boven 1% van het bbp tellen niet meer mee voor de schuldenrem, waardoor er geen vast maximumbedrag voor defensie meer is. Duitsland kan honderden miljarden lenen voor defensie-uitgaven. Daarnaast is een apart infrastructuurfonds van €500 miljard ingesteld, dat eveneens buiten de schuldenrem staat.

De Bundeswehr — in de volksmond nog wel eens de opvolger van de Wehrmacht genoemd — wordt fors uitgebreid, naar ruim 200.0